ზოგადი ინფორმაცია
პროექტის კოდი:
Q-207
პროექტის დამფინანსებელი:
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი
პროექტის პასუხისმგებელი პირი:
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი
პროექტის ორგანიზაცია:
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი
პროექტის ზოგადი აღწერა

პროექტი „ქართლის ცხოვრების” პარალელური კორპუსი განხორციელდა ილიას
სახელმწიფო უნივერსიტეტის ლინგვისტურ კვლევათა ინსტიტუტში. იგი მოიცავს
ქართლის ცხოვრების ხელნაწერების ვარიანტებს, მათ ნათარგმნ ვერსიებს ძველ
სომხურად, ინგლისურად და სხვა ენებზე.

ინფორმაცია ხელნაწერის შესახებ
შენახვის ადგილი
ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი
საცავის სახელწოდება
ქართულ ხელნაწერთა საცავი
კოლექციის სახელწოდება
Q
დამატებითი საიდ. კოდი, კატალოგის ნომერი
Q-207
ხელნაწერის სახელწოდება
ქართლის ცხოვრება, ჭალაშვილისეული ნუსხა
ხელნაწერის ენა
ქართული
ხელნაწერის შექმნის ადგილი
უცნობია
ხელნაწერის შექმნის თარიღი რაღაც წლიდან
1500
ხელნაწერის შექმნის თარიღი რაღაც წლამდე
1731
ინფორმაცია ხელნაწერის შესახებ საცავში მოხვედრამდე

ხელნაწერი 1923 წელს ივ. ჯავახიშვილმა  აღმოაჩინა. 


ინფორმაცია ხელნაწერის შეძენისა ან ჩუქების შესახებ

უცნობია


ხელის აღწერა

ხელნაწერი დაწერილია სხვადასხვა ხელით:

43r-213v; 217r-271v  ხელნაწერის ძველი ნაწილი, ძალიან ლამაზი ხელი, ახასიათებს სწორი, სიმეტრიული ასოთა წყობა და სიტყვის გამყოფები.

2r-42v; 272r-550v ჭალაშვილის ხელი მკვეთრად გამოყოფილი ასოებით და სიტყვებით, ლამაზი ხელწერით ხასიათდება. 

551r-604v -მდე გვხვდება ჭალაშვილისეული ხელი გაკრული, ამიტომ მისი ნაწერი შედარებით ულამაზო და დაუხვეწავია. გვხვდება სიტყვის გამყოფებიც. 

606-დან ხელნაწერის ბოლომდე არის სხვა ხელწერა, არათანაბარი ასოებით.

 

 

 


სკრიპტის აღწერა

მხედრული


სიგანე
20
სიმაღლე
30
მინაწერები

ხელნაწერი ხელთ ჰქონია ვახუშტი ბატონიშვილს, ვინაიდან ხელნაწერის ფურცლების კიდეებზე, სინგურით, ვახუშტი ბატონიშვილის ხელით მიწერილია იმ მეფეთა სახელები, რომელთა ზეობის აღწერაც იწყება ტექსტში:

19r მარჯვნივ: ბ~მირვან.

19v მარცხნივ: ბ~არშაკ.

23r მარცხნივ: ბ~ბარტომ.

31r მარჯვნივ: ბ~ ფარსმან.

35v მარცხნივ: გ~ ფარსმან.

35v მარცხნივ: ბ~ ამაზასპ.

39v მარცხნივ: ბ~: მირდატ.

93v მარცხნივ: მ~ფე ბაქარ.

94r მარჯვნივ: მ~ფე მირდატ.

94v მარცხნივ: მ~ფე ვარზაბაქარ.

96r მარჯვნივ: მ~ფე თრდატ.

96r მარჯვნივ: მ~ფე ფარსმან.

96v მარცხნივ: მ~ფე მირდატ.

99v მარცხნივ: მ~ფე მირდატ.

100v მარცხნივ: მ~ფე ვახტანგ.

153r მარჯვნივ: მეფე დაჩი.

154r მარჯვნივ: მ~ფე ბაკურ.

154r მარჯვნივ: მ~ფე ფარსმან.

154v მარცხნივ: მ~ფე ფარსმან.

155r მარჯვნივ: მ~ფე ბაკურ.

155r მარჯვნივ: მ~ფე ბაკურ.

157v მარცხნივ: მ~ფე გურამ.

159r მარჯვნივ: ერისთავთ მთავარი სტეფანოზ.

160v მარცხნივ: მთავარი ადარნასე.

161v მარცხნივ: მთავარი სტეფანოზ.

164v მარცხნივ: მ~ფე მირ჻, ~ჳ჻,,

168v მარცხნივ: მ~ფე არჩილ.

174v მარცხნივ: მთავარწ ივანე და ჯუანშერ.

176v მარცხნივ: მ~ფე აშოტ კურატპალატი.

177v მარცხნივ: მ~ფე ბაგრატ.

179v მარცხნივ: მ~ფე დავით.

180r მარჯვნივ: მ~ფე ადარნასე.

188r მარჯვნივ:  ბაგრატ მე~ფე.

194v მარცხნივ: გიორგი მ~ფე.

198r მარჯვნივ: ბაგრატ მ~ფე.

213r მარჯვნივ: გიორგი მ~ფე.

220v მარცხნივ: დავით მ~ფე.

252v მარცხნივ: დავით მ~ფე.

253r მარჯვნივ : გიორგი მ~ფე.

305v მარცხნივ : ~დ გიორგი.

371v მარცხნივ: დ~: დავით.

398v მარცხნივ, შავი მელნით: ყაენი აბაღა.

414v მარცხნივ: ბ~: დიმიტრი.

425v მარცხნივ, შავი მელნით: ყაენი: აჰმადა჻

437v მარცხნივ: ბ ვახტანგ.

439r მარჯვნივ: ქეღთუქონ ყაენი.

441v მარცხნივ: ე~. დავით:

452r მარჯვნივ: გ~: ვახტანგ:-

459r მარჯვნივ: ე~: გიორგი:

468r მარჯვნივ: მ~ფე გიორგი.

478v მარცხნივ: მ~ფე დავით.

478v მარცხნივ: მ~ფე ალექსანდრე.

478v მარცხნივ: მ~ფე გიორგი.

479r მარჯვნივ: მ~ფე ალექსანდრე.

479v მარცხნივ: მ~ფე ვახტანგ.

479v მარცხნივ: მ~ფე გიორგი.

480r მარჯვნივ: მ~ფე ბაგრატ.

481v მარცხნივ: მ~ფე კოსტანტინე.

485r მარჯვნივ: მ~ფე ალექსანდრე.

485v მარცხნივ: მ~ფე კოსტანტინე.

487r მარცხნივ: მ~ფე დავით.

489v მარცხნივ:  ისივ დავით მ~ფე.

494r მარჯვნივ: მ~ფე გიორგი

496r მარჯვნივ:  მ~ფე ლუარსაბ.

511v მარცხნივ: მ~ფე სვიმონ.

528v მარცხნივ: მ~ფე გიორგი.

534r მარჯვნივ: მ~ფე ლუარსაბ.

554v მარცხნივ: მფ~ე ბაგრატ.

560r  მარჯვნივ: მ~ფე სვიმონ.

574r მარჯვნივ: როსტომ მ~ფე.

596r მარჯვნივ: შანაოზ მ~ფე.

606r მარჯვნივ: ვ~: ფარსმ[...]

606r მარჯვნივ: ე~:კოზი ს[...]

თავფურცელი, სინგურით: Достойно её яко воитину благитите богородица Проино Блаженно и пренвпорочно и мати бога нашeго четнешо херобимо И сла[о]нашо сеи радления серафими херобими сеи И с[..]нио бога росчуо сус[..]: бдцу тя величаемь

Я Герасимъ Давидичъ писал сеи  книга от рожества-же поплоти Бога слова чψ’киа году, месяца к Θ.

თავფურცელი: ესე მე ერაჯ ჭალაშვილს დამიწერია ესე წიგნი და რუსულადაც დავწერე ესე არს რომელი თარგმანება რუსულისა ენითა ღირსარდა ჭეშმარიტი სწერია ეგე ქონარიკორი: ჩ~ღლა:-, თვესა ივლისსა: კ~თ:-- 1731 июля 29 дня.

ერაჯ ჭალაშვილი დათუნას ძე არს: Герасимъ: Давидичъ Лесниковь я писал сеи книга чψкиа году

2v გვერდის ბოლოში:: В памят Платону Иосселиани от Григориа Шадинова, 21 мая 1871 года.

9r მარჯვნივ: ელკეცით

9v მარცხნივ: ოდიშის ნაქალაქევი

10r მარჯვნივ: სკვირეთის მდინარე  ვერის წყალი

12r მარჯვნივ: აქა მწიგნობრობა დაიწყეს ქართველთა ქართული

26r მარჯვნივ: კაბეჩიანი ქიზიყია

39r მარჯვნივ: აქა შვილების მსხვერპლად შეწირვა ამოკვეთა

 42r ზედა აშია: პირველ: ამ: ფურცლის: დაწყებაში: ფიქრში ვიყავ: და: ამ: წითლურის: შეშლისათვის: ნუ: მწყევთ: უფალნო:

45r მარჯვნივ: მეფე჻ ლაღი჻ და჻ უკადრი჻ გამხიარულდა჻ მეტადრე჻ პ-

49r ქვედა აშია: ქ[.......]ებ

52r მარჯვნივ: 641

73v ქვედა აშია: ქ჻ დიდებულო჻ ღთისმშობელო჻ მარადის჻ ქლწულო჻ მარიამ჻ ყოველი: სასოები჻ შენდამი჻  მამიც:

78v მარჯვნივ: წმიდ[..] ღ~თო

87v ქვედა და მარჯვენა აშია: ქ჻ დიდებულო჻ დედოფალო჻ ღთის჻ მშობელო჻ მარადის჻ ქალწულო჻ მარიამ჻ შეიწირე჻ ლლოცვა და ვედრება჻ რათა აცხონეე჻ სულ჻ ჩვენი ყოველი჻ სასოვებ჻ ჩემ჻ შენდამი჻ და჻ მიც[.]ევმე[.]჻ დედო჻ ნათლისაო჻ დამიცევმე჻ საფარველით჻ შენით჻ საჩემოდ჻ ღ~თი შესავედრებელ჻ ჩემდა჻ ქრისტე჻ მფარველ჻ უფალ჻ დაზეშთა჻ წმიდა჻ დედოფალი჻ მღთისმშობელი჻ ჩვენდა჻ სული჻ წმიდა჻ ფარველ჻ ჩვენდა჻ მცველი჻ სულისა჻ ჩვენისნი჻ და჻ ცხორებისაგან჻ წმიდან჻ ანგელოზნი჻ დაყოველნი჻ წმიდანი჻ ღ~თისანი჻ ამინ

89v ზედა აშია: ქ: ვახტანგს: ვაქებთ: მეფეთა: ზედა: მეფესა მფლობელსა

მაღლით: ცხებულსა: ზეგარდმო: ლომსა: ქართველთა: მპყრობელსა:

ინდოეთს: სტამბოლს: საბერძნეთს: მტერთა: ძალისა: მსწრობელსა:

და: სამოთხემც: დაიმკვიდრების: მისსა: უებროდ: მშობელსა

89v მარცხნივ: ინდეთს: სვრა: ჴმალი: და: სინდეთს: აბაშს: სტამბოლს: და: ურუმთა: ბაღდადით: ნიჭ: მოიღო: შეგარი: დასდვა: ჩხეუმთა:

91r :: ქ ჭფვიჱ

91v  მარჯვნივ: + აწ და მარადის

95r: ჟნხე

107r ქვედა და მარჯვენა აშია: ქ჻ წმინდავ჻ ნინო჻ შეიწყალე჻ ცოდვილი჻ და჻ უნანელი [..........]კ჻ უნდო჻ ჩემებრუ჻ ცოდვილმან჻ თვლცრემლი჻ არწყნარ჻  დღსიდა჻ ღამით჻ ილოცე჻ ღ~თის[.]჻ აწ წინა჻ არ წყენართსნი჻ ამ჻ სოფლის჻ ლხინსა჻ დევნას჻ მარიდ[...................................................................]ყდ წვლობას[......................]

107v ქვედა აშია: ქ჻ შეისმინე჻ ლოცვა჻ ჩემი჻ ღ~თო჻ და჻ წმინდავ჻ ნინო჻

112r ქვედა აშია: ქ შვილო: სარიდან: უჩემოთ: თვალი: ცრემლითა: შენამე:

გულსა: არუთხრა: მტრისაგან: ვიჯაბნე: მომიხდა: შენამე:

ჩემს:  ძეთ: ძმობილთა: მსახურე: ეტკბე: ემდაბლე: შენამე:

და: მტერს: ეპასუხე: როგორც მე: იკითხე:  მექნას: შენამე:

117v: ქ჻ ა. ბ ბ ბ჻ გ: დ჻ ე჻ ვ჻ ზ ზ჻  H ყალაყით჻ თ჻ თ჻ ი჻ კ჻ ლ჻ მ჻ ნ჻ ო პ჻ ჟ ჟ჻ რ჻ ს჻ ტ჻ უ჻ ფ჻ ქ ქ ქ ღ ყ შ ჩ

117v: ქ჻  ძმა჻ გმირულბ჻ ნზრდო჻ როსტ[ო]მიანთა჻ სგეო჻ [მედნ შიგ] რომ჻ გ მოხვლ შენხს჻ ბურთის მ[ტ.]იებათ჻   გმ[.]ლელა჻ ნდი[.]თ჻ ძვლს჻ ტყურ[.] თგვნ[.] [...] ვინ ღირს ესეც [რ]ენნობით჻ მ

146v მარცხნივ : იესუ....ოს

150v მარცხნივ: არა იცან რსა იქმნ

151r ქვედა აშია: მომეც მე[.]მ[.] ოსელი

153r მარცხნივ: ი~ა

156v ქვედა აშია: ქ჻ ღ~თო჻ გევედრები჻ სიტყვა჻ ჩემი჻ შეისმინე჻

ნუ჻ წამწყმედ჻ სულსა჻  ჩემსა჻ ნურცა჻ მსცემ჻ სატანასა჻

სიკვდილისდროს჻ მცხვარი჻ მე჻ დაგვიდგეს჻ გრგნით჻ მხარსა჻

სამოთხესა჻ არ ვღირსვარ჻ შორით჻ დაანახოს჻ თვალსა჻

ღ~თო჻ და჻ წმიდავ჻ ნინო჻ შეიწყალე჻ ამის჻ მწერლი჻

156v ქვედა აშია: ფერათ

164v ქვედა აშია: ~~უმრავლეს

170r მარცხნივ: ბაგრატონი მოსვლა:

170r მარცხნივ: არტენი

188v მარცხნივ: ქ჻ მამეც჻ ჩვენ჻ მეუფეო჻ ძილად჻ მისლვა჻ ეს჻ განსასვენებლად჻ ჴორცთა჻ და჻ სულის჻ და჻ მიცვენ჻ ჩვენ჻ ბნელისაგან჻ წასლვა჻ იადის჻ დაყოვლიგან ღამისა჻ ბნელის჻ გემოვნებულის჻ დაცხრენ჻ ჩვენზედა჻ მოსლანი჻ ვნებთანი჻ დაშრიტე჻ განკუერნებული჻ ისარნბოროტისაგანი჻ ჩვენდა჻ მომართ჻ აღძრლუნის჻ მზაკვარება჻  აწ რაღა ზედა჻ სოდომი და ცელნი და [................]ქ რ[...........] ზ჻  რა [............]ზრუნის და[............]ნ რ მომსცა჻ ღ~თნ჻ მღირიე჻ გონება ზი[...]

188v ქვედა აშია: მინდე გოულის იფთხილე ძილი სუიბუქი დყომელ

188v: ამინ ამინ ამინ

190v: რატის

198v მარცხნივ: ღმერთს

198v ქვედა აშია: ქ჻ ღმერთსა჻ თურმე

213v: ათ

219r  მარჯვნივ: სულტნისაგან

 219v ქვედა აშია: ღთო჻ ადღეგრძელე჻  ამისი჻ მწერალი჻ ქრის჻  

220r ქვედა აშია: ქ჻ უფალი იესო ქრისტე ღმერთ[....................]

220v მარცხნივ: წელსა ქრისტეს აქათ ჩიაგ  ჩრთ  ე ი ა ნ რ ას ცხრარა წელს

222r ზედა აშია: წ წ წ

 222r ქვედა აშია, ხელრთვა: რამაზ რამაზ რამაზ რამაზ რამაზ რამაზ რამაზ რამაზ რამაზ რამაზ

222v მარჯვნივ: მ ვარ[..] შველა჻ მიც 

224r ქვედა აშია: ქ჻ ძმაო გმირ [.....]

248v ქვედა აშია: ჴ ჴ ჴ

249r ქვედა აშია: ჴ ჴ ჴ ჴ ჴ ჴ ჴ ჴ ჴ

253r: ჭ ჭ ზ ჭ ჭ ზ ზ ზ

255r მარჯვნივ: ქრისტეს აქათ ჩრპგ~[ს] წელსა

259v გვერდის მარცხენა აშიაზე მინაწერია: აქ ვინაცაღას რუსუდან მოუშლია და თამარ ჩაურთავს ვითამ გაუკეთებია რუსუდან თამარის მამიდას ერქვა ოსთ მეფის ცოლი იყო: და დავით მისი  გერი იყო და მისგან გაზრდილი: აქ აკლია:

265v ქვედა აშია: დიდად჻ ძალი჻ პურობა჻

268r ზედა აშია: წწ

295v, სინგურით:  Годи Помиилои н[о]съ: гди исоие Xрите богe нашъ помилои на и [.] Герасимъ Давидичъ писал сеи книга:- ესე წერილი რუსულ ასო არს. მე ერაჯ ჭალაშვილს დამიწერია:- ესე სწერია: Я Герасй  Давидичъ писал сеи книга Лесниковь

369r მარჯვნივ: იონი

404v მარცხნივ: ნათლის მცემლის ჴორჴი

478v მარცხნივ: ქ-ეს ჩტხე

479v მარცხნივ: ქ-ეს ჩუით

494v ქვედა აშიაზე, სინგურით: მამაო ჩვენო

516r მარჯვნივ: ამ:

518v მარცხნივ: მ მ მ მ მ

602v ქვედა აშიაზე, სინგურით: არს არს არს არს

610v მარცხნივ: ყინვათა მიერ განიბრძარვიდეს ჴორცნი მისნი პოვა: ქვაბი

ხელნაწერს ზოგიერთ ადგილას მოეპოვება  ტექსტთან დაკავშირებული გვერდის დასათაურება: 

272r-305r: მეფე თამარ

305v-311r: გიორგი ბაგრატოანი

311v-318r, 343v-346r: ჩინგიზ ყაენი

318v-319v: ლაშა გიორგი ბაგრატოანი

320r-343r, 348v-349v, 353v-355r:  რუსუდან ბაგრატოანი

346v-348r, 355v-369r: მანგუ ყაენი

350r-353r: სულტანი ყიასდინ

369v-371r: ულო ყაენი

371v-373r: დავით და დავით ბაგრატოანნი

373v-414r: დავით ბაგრატოანი

414v-437r: დიმიტრი ბაგრატოანი

437v-439v:  ვახტანგ ბაგრატოანი

440r-451r: დავით ბაგრატოანი

451v-458v: ვახტანგ ბაგრატოანი

459r-461r: გიორგი ბაგრატოანი

 


ობიექტის ფორმა, გრაგნილი
სხვა
მასალა, ქაღალდი
ქაღალდი
მასალის დამატებითი აღწერა

შავი ტყავგადაკრული ყდა, ჭვირნიშნიანი ქაღალდი. ძველი ქაღალდის ჭვირნიშანია ღუზა წრეში ექვსქიმიანი ვარსკვლავით, ქაღალდი ამ ჭვირნიშნით გავრცელებულია XVI საუკუნის მანძილზე. ჭალაშვილისეული ნაწილის ქაღალდის ჭვირნიშანია „პროპატრიკა“, 


ფურცლების რაოდენობა
616
ხელნაწერის მდგომარეობა

რესტავრირებული, თავ-ბოლო ნაკლული, (1957 წლის აღწერის მიხედვით ხელნაწერი არის უყდო და დაშლილი). ხელნაწერი შედგება ორი ნაწილისაგან დასაწყისა და ბოლო(ფფ. 2-42, 214-216, 272-614) გადაწერილი 1731 წელს ერაჯ ჭალაშვილის მიერ, შუა ნაწილი (ფფ. 43-213, 217-271) დაწერილი X VI-XVII სს ხელით.


ხელნაწერის ფურცლების დანომრვის აღწერა

ხელნაწერს აქვს რვეულებრივი და ფურცლობრივი (რექტო-ვერსო) პაგინაცია. დამოუკიდებელი რვეულებრივი დანომრვა გააჩნია როგორც ჭალაშვილისეულ ასევე ხელნაწერის ძველ ნაწილს; ჭალაშვილის მიერ გადაწერილი ტექსტის დასაწყისი იწყება ზ რვეულით და გრძელდება ია რვეულამდე; ამას მოსდევს XVI-XVII სს ხელით დაწერილი ძველი ნაწილი, რომელიც იწყება ვ რვეულით და წყდება ლე რვეულზე, ამას მოსდევს კვლავ ჭალაშვილისეული ნაწილი, რომელიც იწყება ა რვეულით და მთავრდება მზ რვეულის ჩათვლით.


ფურცლების თანმიმდევრობის დახასიათება

ხელნაწერს სავარაუდოდ მეორე ფურცლის შემდეგ აკლია მეხუთე ფურცლამდე. გვერდების ნუმერაცია გადადის 2v-დან 5r გვერდზე


ხელნაწერის საწყისი სტრიქონი

ნი იგი აღრეულნი ქართლს მყოფნი და უცხო

ნი იგი ნათესავნი მოსრნა და დაატყუევნა დედან

ი და ყრმანი უცებნი თხუთმეტის წლისა უმცი

რესნი და დაუტევნა ნათესავნი ქართლოსიანნი და

დაუტეუა მათ ზედა პატრიკად სახელით აზონ ძე

იარედოსისი ნათესავი მისი ქუეყანით მაკედონით და

მისცა ასი ათასი კაცი ქუეყანით ჰრომით რომელსა ჰ

ქუიან ფროდატათოს჻


გვერდი, რომელზეც გვხვდება კოლოფონი
2r
ხელნაწერის ბოლო სტრიქონი

და უკეთუ სოლომონცა

იყო ვერცა მან შეუძლოს აღრიცხვად თვინიერ

ღ~თისა მხოლოსა:- 


გვერდი, რომელზეც გვხვდება ბოლო სტრიქონი
616v
ხელნაწერის კავშირი სხვა ხელნაწერებთან

ხელნაწერში, აშიაზე  არის მიწერილი ვეფხისტყაოსნის ერთი სტროფი


გვერდი, რომელზეც გვხვდება კავშირის მითითება
112r
ციტატა

ქ შვილო: სარიდან: უჩემოთ: თვალი: ცრემლითა: შენამე:

გულსა: არუთხრა: მტრისაგან: ვიჯაბნე: მომიხდა: შენამე:

ჩემს:  ძეთ: ძმობილთა: მსახურე: ეტკბე: ემდაბლე: შენამე:

და: მტერს: ეპასუხე: როგორც მე: იკითხე:  მექნას: შენამე:


გვერდი, რომელზეც გვხვდება ციტატა
112r
ინფორმაცია ხელნაწერის ბეჭდური გამოცემის შესახებ
ტექსტის სახელწოდება
ქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით
შექმნის თარიღი წლიდან
1501
შექმნის თარიღი წლამდე
1731
ავტორი
ს. ყაუხჩიშვილი
ავტორის სქესი
მამრ.
ავტორის დაბადების ადგილი
ქუთაისი
ავტორის დაბადების თარიღი
1895-10-14
ავტორის საცხოვრებელი ადგილი
თბილისი
ავტორის განათლება
ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი
ავტორის პროფესია
ფილოლოგი, ისტორიკოსი, ბიზანტინოლოგი
გამომცემელი
ს. ყაუხჩიშვილი
გამოცემის ადგილი
თბილისი
გამოცემის თარიღი
1955
რედაქტორი
ს. ყაუხჩიშვილი
ტომების/ნომრების რაოდენობა
1
გვერდების რაოდენობა
463
წვდომა
თავისუფალი